- خوب تو هيچی نگفتی؟! اعتراضی، چيزی؟ به همين  راحتی؟

زن با تعجّب به مرد نگاه مي‌کرد. مرد شانه اي  بالا انداخت.

- اوهوم.

مرد به نظر 35، 36 ساله مي‌آمد. لاغر و کمی رنگ  پريده با شانه های افتاده و نگاهی بی حالت. از  آن قيافه ها که حتّی اگر رئيس جمهور هم  باشند، در چشم به هم زدنی فراموششان  مي‌کنی. گيريم تصوّر او در قالب کارمند بلند پايه هم سخت بود، چه برسد به رئيس جمهور!

مرد زير چشمی زن را مي‌پاييد که در قابلمه را برداشت و رويش خم شد. لحظه اي به مرد نگاه کرد. گويی بخواهد چيزی بگويد. ولی منصرف شد و در حالی که قابلمه را در ظرفي خالي مي‌كرد، زير لب چيزی ‌گفت و ظرف خورشت را  روی ميز گذاشت.

- آخه مرد حسابی! نگفتی آخر ماه جواب اين غياثی رو چی بديم؟ صابخونه اس ناسلامتی!

- خوب من که رفتم! ميگه به جان بچّه ام الان ندارم! گفت تا آخر ماه جورش مي‌كنه.

- ده بيخود ميگه مرتيکه! نداره و ميره 2 تا 2 تا  صيغه مي‌کنه؟

- چه مي‌دونم...

مرد سرش را پايين انداخت و زير لب من و منّی کرد. با دندانه های چنگال ور مي‌رفت. نگاهی به زن انداخت.  زن دستش را لای موهايش برده بود.

- منير جان من نمي‌تونم! اهلش نيستم! بلد نيستم برم پامو بذارم رو گلوی يارو!

صدای زن بالا تر رفت:

- چطور خودش بلده؟ چطور غياثی بلده؟!! چطور همهء دنيا بلدن فقط تو بلد نيستی؟ مي‌دونی، هميشه همين طوری ها! شل، بيحال، دبيل*... نه  واست مهمّه، نه اصلاً اگه مهم هم باشه کاری ازت برمياد. خودتو راحت کردی. با همين "نمي‌تونم،  نمي‌تونم" کردنهات ها! خودتو راحت کردی!

- خوب بلد نيستم! چيکار کنم!؟

صدای مرد به خس خس مي‌ماند.

- باشه. اشکال نداره. هيچ اشکالی نداره. خودم همين فردا مي‌رم مي‌گم جناب پورمند! گور بابای سود اين شيش ماه هم کرده! پول ما رو بدين، مي‌خوايم بديم به صابخونهء جاکشمون که يه سال ديگه بتونيم بمونيم تو خوک‌دونيش! اگه هم ندارين بدين، اقلّاً بنده رو هم صيغه کنين کنار دو تا حاج خانومتون، بلکه از اين زندگی سگی خلاص شم! خوبه؟!

مرد به صندلی خالی رو به رويش خيره مانده بود. چهره اش هيچ حالتی نداشت. نه خشم، نه ناراحتی، نه حتّی بی خيالی. هيچ. زن لحظه اي سرش را به طرف پنجره گرداند و گوش تيز کرد. صدای جيغ زنی از ته کوچه مي‌آمد و کم کم نزديک مي‌شد. "تو رو خدا بگيرينش! وايسا! پدرسگ وايسا! وايسااا!"...

زن به طرف پنجرهء آشپزخانه رفت و به تاريکی کوچه خيره شد. چراغ خانهء رو به رويی هم روشن شده بود. کمی پای پنجره ايستاد. صدای جيغ و فحش و نفرين دور و محو مي شد. زن سري تكان داد و پنجره را بست و برگشت. مرد مشغول خوردن شده بود. زن آرام نشست. ثانيه اي به مرد نگاه کرد. آهی کشيد و ديس برنج را به طرف خود کشيد...

_______________

* دبيل : (به كسر دال) خرف، گنگ، پخمه.

فکر کنم سال 79 بود. حافظه ام تقريباً به صفر ميل مي‌کند. ولی تقريباً مطمئنّم که سال 79 بود. و باز فکر مي‌کنم شب شعر "سايبان" بود در پلی تکنيک. شب شعری مثل بقيهء انواع مشابه. باسمهء مزخرفی از کسانی که سعی مي‌کردند (و مي‌کنند) شاعر به نظر بيايند و برپا کنندگان بينوايي که تمام تلاششان برای آب و رنگ دادن به شب شعرشان (که حتّي مي‌شود گفت بهترين در سطح دانشگاه بود) محدود مي‌شد به گونی گونی برگ های پاييزی که روی سن و راهروی بين صندلی ها پخش کرده بودند و مشتي شمع که قرار بود فضا را شاعرانه کنند و جوانکی سه تار به دست با دلی دلی اي گوش آزار تر از شعر ها...

همهمه بود. همه منتظر برای اين که آه و ادا های شاعرکان تازه شکوفا شده تمام شود و عمليات حمله به افطار، آغاز. جوانی روی سن آمد. نه اسمش به يادم مانده، نه قيافه اش، نه حتّی اين که از پلی تکنيک بود يا جای ديگر... فکر مي‌کردم تصويری خواهد ساخت از شب و مهتاب و رخ و گيسوی يار. دو تا تشبيه و استعاره و سه تا و نصفی مراعات نظير و مشتي قافيه و رديف نيم بند. يا اگر همين قدر را هم نتواند، شعر نويی خواهد گفت پر از قهوه و سيگار و آينه و تيغ و قبر. استفراغ ِاحساساتِ "تو رو خدا منم روشنفکرم". منوّر الفکر بازیِ چندش آور ِبلغور کنندگان براهنی...

جوانک پشت تريبون ايستاد. جفت دست هايش را ستون کرد. بر عکس بقيه که دو دستي کاغذ شعرشان را مي‌چسبيدند و از رو مي‌خواندند، به جمعيت پر همهمه نگاه کرد.

- "کفتار بودن اختياری نيست خانم!"

اين مصرع اوّل شعرش بود. بلند و قوي خواند! حتّی شعرش را هم يادم نيست... ولی خاطرم هست که از تمام شعر های آن شب قوی تر بود. خواند و رفت... زخمی زد به ذهنم که هنوز جايش مانده...

*

پيدايش نکردم که شعرش را جايی بنويسم و نگه دارم... از آن روز هر جا را شده گشته ام و شعرش را نيافته ام. هيچ جا... اگر کسی، روزی، جايی، چنين شعری را شنيده يا از سر اتّفاق آن را دارد، به من خبر دهد. زخم شعرش هيچوقت از ذهن من زدوده نشد. هيچوقت...

صحبت به درازا کشيد. بحث من اينجاست که هيچ چيز به صورت مطلق قابل پيش بينی نيست. هر چند اين جمله خود يک گزارهء ابطال ناپذير مي‌نمايد، ولی با اين حال بر اين عقيده ام كه تمامی پيش بينی ها بر اساس فرضياتی بنا مي‌شوند که وقتي پای آدميزاد به ميان بيايد، تمام اين فرض ها با متغيّر ها و عملگر های بی شماری مواجه مي‌شوند. جهت گيری هر فرد را "اولويت" هايش تعيين مي‌کنند و اين اولويت ها نامحدودند. از شرايط اجابت مزاج فرد گرفته تا اعتقادات ماورايی اش. نمي‌توان اين اولويت ها را ناديده انگاشت و بر اساس يک سری فرض صِرف، پيش بينی کرده و مقصد را تصوير کرد. تنها کاری که مي‌توان انجام داد - با استفاده از قدرت کاريزما، سلطهء رسانه اي، و بسياری فاکتور های ديگر - اين است که تلاش کنيم اولويت هايی خاص از گروه بزرگی از انسان ها را "در مورد موضوعي خاص" – و صرفاً در مورد موضوعي خاص -  به هر نحو ممكن، جهت دهيم. با اين کار ممکن است - و تأکيد مي‌کنم! صرفاً "ممکن است" - به نتايجی خاص و "تا حدودي" پيش بينی شده برسيم. هر چند، در اين ميان، باز هم اين اولويت ها مي‌توانند توسط عملگر هايي متفاوت تغيير کرده و شرايط را به سمتی کاملاً متزلزل و متفاوت منحرف کنند.

از اين رو است که شخصاً هيچ گاه نمي‌توانم با ايمان کامل باور کنم که "اگر جهانيان فلان گونه باشند، دنيا فلان گونه خواهد شد، پس بياييد فلان گونه باشيم". حال اين نسخه مي‌خواهد کار ِ مارکس باشد يا محمّد يا هيتلر، فرقی ندارد*. مي‌دانم که "اگر" تمام جهانيان همچون مکعب های همسان و هم شکل و هم جنسی بودند که در شرايط يکسان، واکنش ها و جهت گيری های يکسان داشتند، مي‌شد عاقبتِ دنيا را تصوير و تجسّم کرد. ولی هنگامی که اعتقاد داشته باشی واکنش های انسانی - به صورت مفرد - غير قابل پيش بينی است، هيچ گاه نمي‌توانی به خود بقبولاني کسی يا کسانی بتوانند مجموع اين واکنش ها را پيش بينی يا پيش گويی کنند.

چنين صورتی از تفکّر، چيزی است ميان تفکّر اخلاق گرای ايده آليست که در آن "وسيله، هدف را توجيه ميکند" و تفکّر ماکياوليستی که در آن "هدف، توجيه کنندهء وسيله است". در چنين چهار چوب فکری اي "هدف" و "وسيله"، هر دو، صرفاً فاکتور هايی هستند کنار ديگر فاکتور ها، که هر کدام مي‌توانند وزنی داشته باشند که جهت گيری افراد – و در مراحل بالا تر، جهت گيري هاي جوامع - را تعيين مي‌کنند.

____________________

        * با کنار هم آوردن اين سه اسم، قصد توهين به هيچ کدامشان را نداشته ام. صرفاً قصدم نام بردن از سه تن از هزاران هزار نفری بود که چنين نسخه هايی را برای بشريت پيچيده اند.

حال چه ارتباطی است ميان اين موضوع و ايده آل گرايی؟

دغدغه تفکّر ايده آل گرا، رساندن جامعه - و در مرحله بعد، جهان - به مقصدی است که از ديد اين تفکّر، مدينهء فاضله محسوب ميشود. اتوپيايي که در آن همه - برای مثال - به دين خاصّی متديّنند، يا پيرو مرام و مسلکی با چهارچوب های خاص هستند، و يا بسياری پيش بينی های ديگر...

امكان عملي چنين پيش بيني اي، از ديد من وجود ندارد. هنگامی که اولويت های رفتاری "يک فرد" تا بدين حد (مانند مثال پنجشنبه ها و اضافه کار) غير قابل پيش بينی باشد، چگونه مي‌توان برآيند رفتار های ميليونها انسان را به گونه اي - حتّی با ضريب خطای بالا - شبيه سازی کرد؟! مثال ديگری مي‌زنم.

اگر از شما بپرسند "آيا حاضريد در حالی که مطمئن هستيد دستگير نمي‌شويد، فردی را که نمي‌شناسيد بکشيد؟" چه جوابی مي‌دهيد؟ جواب شما - اگر بيماری روانی نداشته باشيد - منفی خواهد بود. حال اگر بگويند "با کشتن اين فرد، بيماری ايدز از روی زمين رخت برمي‌بندد" چه؟ آيا حاضريد دست به اين قتل بزنيد؟ اينجا دو جواب خواهيم داشت. گروهی کماکان قتل برايشان قتل است و علّت آن مهم نيست. گروهی - مثل من - فکر مي‌کنند "چرا که نه؟!" و به اين قتل دست مي‌زنند. از ديد گروه اوّل، افراد گروه دوّم قاتلند. نه بيشتر و نه کمتر. از ديد افراد گروه دوّم، رسيدن به يک هدف بهايی دارد، و اگر - در اين مورد خاص - بهايش تبديل شدن به يک "قاتل دستگير نشده" است، مشکلی نيست.

در اين حالت، گروه اوّل در نظر گروه دوّم، ايده آليست جلوه خواهند کرد. ايده آليست هايی که پيروی از دستورات اخلاقی را به ريشه کن کردن يک بيماری ترجيح مي‌دهند.

حال اگر به گروه دوّم بگوييد "فردی که بايد بکشيد، فرزند شما خواهد بود". اين بار چه؟ باز دو گروه خواهيم داشت. گروه اوّل - مثل من - خواهند گفت "گور بابای ايدز" و از کشتن منصرف خواهند شد. و گروه دوّم، هنوز حاضرند دست به اين قتل بزنند.

اين بار گروه اوّل، گروه دوّم را ايده آليست هايی خواهند دانست که برای رسيدن به دنيايی عاری از ايدز، حتّی از کشتن فرزندشان نيز ابايی ندارند...

مثال فوق، به شدّت آگرانديسمان شده و عاری از حقيقت است. ولی حتّی در شرايطی تا بدين حد "صفر و يک"، و با حضور تنها 4 متغيّر ِ "عدم دستگير شدن"، "مضموم بودن قتل"، "تمايل به ريشه کنی بيماری" و "مهر فرزند"، در دو مرحله به 4 گروه رسيديم. مي‌توان به راحتی تصوّر کرد که در مثال هاي پيچيده تر و با حضور متغيّر های بيشتر، به چند حالت مختلف از شرايط پيش بينی نشده خواهيم رسيد.

ادامه دارد...

ولی مسئله اينجاست، که دنيای ما تمام و کمال آن چيزی نيست که انديشمندان و متفکّرين بزرگ و کوچک ساکن بر روی اين کره خاکی می‌انديشند. بسياری تلاش کرده اند که ساز و کار حاکم بر دنيا را با فرمول ها و ضرايب و متغير های مختلف، شبيه سازی کنند و با نمودار ها و نتايج به دست آمده، چيزی را پيش بينی و يا تصميمی را اتّخاذ کنند. چنين چيزی، از ديد من، اگر ابلهانه نباشد، غير ممکن است.

مثالی مي‌آورم. انديشمندی (که به بزرگی انديشه اش ايمان دارم) مي‌گفت : "تمام کار اين مملکت روی سکس مي‌چرخد! هيچکدام از کارکنان اين شركت، پنجشنبه ها اضافه کاری نمي‌کنند. همه زود مي‌روند خانه که بچّه ها را تا سر شب خسته کنند كه توله ها تا آخر شب بيدار نمانند..."

هر چند تصوير فوق تا حدود زيادی طنز آميز است، ولی خوب، مي‌توانيد فکر کنيد نمودار های مربوط به کار اين اداره با چه چيز هايی درگير خواهند بود! اين آقايان پنجشنبه اضافه کاری نمي‌کنند، پس بازده کار پنجشنبه به نسبت روز های ديگر (حال هر چقدر ناچيز) کمتر خواهد بود. در طول سال، اين کاهش بازده پنجشنبه ها چه ميزان روی کار اين شرکت، و طبعاً روی کار شرکت های مرتبط اثر خواهد گذاشت؟ سؤال مهم اينجاست که آيا هيأت مديرهء اين شرکت در برآورد هايشان، چنين چيزی را در نظر مي‌گيرند؟

اين نمونهء کوچکی است از تأثير عوامل به ظاهر کاملاً نامربوط، بر شرايط موجود.

ادامه دارد...

از سر کوچه که به داخل مي‌پيچم، دلم مي‌خواهد کوچه تا آخر دنيا برود! سکوت... خنکی ملس هوا... حتّی سگ‌های ولگرد هم به تنهايی ‌ات تجاوز نمي‌کنند! و بوی چوب سوخته اي که هوا را پر کرده است. رفتگر برگ‌ها را سوزانده و بوی دود برگ‌های سوخته، مست ات ميکند...

بوی چوب سوخته، بوی کودکی های من است. بوی شمال... بوی کوه کوتاه کنار خانه. بوی دود آتشی که شب قبل، شوپه* ها را گرم کرده بود... بوی آسمان سفيد قبل از طلوع خورشيد... بو های سبز تند و زيتونی و قهوه اي...

به خانه مي‌رسم. بوی چوب سوخته به لباسم مانده... امروز های من، عجيب بوی چوب سوخته مي‌دهند...

_____________

   * شوپه : لغتی مازندرانی. کشاورزانی که شب در کشتزار مي‌مانند و با سر و صدا، خوک‌ها را فراري مي‌دهند.

من بی می ناب زيستن نتوانم

بی باده کشيد بار تن نتوانم

من بنده‌ي آن دمم که ساقی گويد

يک جام دگر بگير و من نتوانم

                             خودت بفهم من الان کجام ديگه...

آقا دست ما که نبود... ديديم همه دارن دنيا ميان، ما رو هم جو گرفت، افتاديم تو رودرواسی خودمون، دنيا اومديم. به خيالمون بدون ما دنيا يه چيزی کم داشت. (البته ناموساً بدون ما دنيا خيلی چيزا کم داشت ها! خودمون خودمونو تحويل بگيريم اقلّاً!)

خلاصه... اين همه آسمون ريسمون واسه اين بود که بگم امشب، شب تولّد منه و آره و اينا...

ديگه همين.

همه دوست داشتند پيرمرد را. با همان لهجه آذری شيرين و خط و خط چين و طرح و رسم و نقشه هايش. کمتر کسی است که در پلی تکنيک درس خوانده باشد و استاد امين فر را نشناسد. کسی که از تأسيس پلی تکنيک آنجا بود و اکنون ديگر در بين ما نيست...

دوستش داشتيم پيرمرد را. دلمان تنگ خواهد شد. برای گام های کوتاه و لهجه آذری اش. و برای خاطراتی که هزار بار تعريف ميکرد و يادش ميرفت که تعريف کرده...

روحت شاد استاد.

از خيابان شلوغ و پر رفت و آمد، عملاً به درون  کافی شاپ شيرجه مي‌روم! امروز عجيب از شلوغی خيابان  گريزانم... بقيه پيش از من رسيده اند و فنجان های  خاليشان روی ميز است. محسن و سميّه، طبق معمول با  هم مشغول پچ پچند، عاطفه با موبايلش ور مي‌رود  و گوشهء لبش به لبخندی کج شده است. احمد و سعيد هم  آمده اند. سعيد پيش از همه متوجّهم مي‌شود:

- خوب! آقای هويشام هم اومد!

اين فوران طنز و مطايبه ديگران را که سهل است، مدّتی  است که حتّی احمد را هم به خنده نمي‌اندازد. با همه سلام و عليک مي‌کنم. صندلی کنار احمد خاليست.  بارانی ام را در مي‌آورم و رويش مي‌نشينم.

- خوب آقا، شروع کنيم.

محسن است که شروع مي‌کند. هر وقت مي‌خواهد جدّی  باشد آرنج هايش را روی ميز مي‌گذارد. مثل حالا.

- دو دقيقه ديگه صبر کنين اين جديدا هم بيان.

- دو تا مترجميا؟

- اوهوم.

محسن ابرويی بالا مي‌اندازد و به ساعت مچی اش نگاه  ميکند.

- ايول! اومدن.

دو دختر به سمت ميز مي‌آيند. يکيشان عملاً به ديگری  آويزان شده. از سينه های بزرگشان مشخّص است که از  کشفيات سعيد هستند. تازه مي‌فهمم چرا انقدر اصرار  داشت که جلسه را اين بار در "يه جاي باكلاس تر" برپا کنيم. سلام و عليکی مي‌کنند و اين پا و آن پا مي‌کنند تا کسی برايشان  دو تا صندلی تيار کند.

- شروع کنيم؟

- بفرمايين.

سعيد دو تا صندلی مي‌آورد و سر جايش آرام مي‌گيرد.  محسن سينه اش را صاف مي‌کند.

- خوب... اوّل دوستان جديدمون خودشون رو معرّفی کنن. بفرمايين.

- ناهيد.

- شيما.

- از بچه های مترجمی زبانن. کارشون هم خيلی خوبه. تو بخش ترجمه مي‌تونن کار کنن.

سعيد است که معرّفی شان را تکميل ميکند. با قدر شناسی به سعيد نگاه ميکنند. بعيد ميدانم دخترک دوّم حتّی بداند جلسه  تحريريه چيست. همه خودمان را به همراه سِمَتمان در  نشريه معرفی مي‌کنيم و همراه با معرّفی هر کدام از  ما، سعيد متلکی مي‌گويد و احمد با صدای خُر خُر  مانندی مي‌خندد. محسن چشم غرّه اي مي‌رود.

- خوب... راستش من شخصاً نظرم اين بود که معرّفی بچّه هاي تازه وارد رو بذاريم واسه يه روز ديگه. به هر  حال کم کم با اوضاع بيشتر آشنا مي‌شن.

سرفه اي مي‌کنم. عاطفه کماکان با موبايلش  مشغول است. محسن زير چشمی نگاهی مي‌کند و ادامه  مي‌دهد.